Powiat
Bielski

Jedną z najważniejszych zasad, na których opiera się samorządność, jest pomocniczość. Zakłada ona, że sprawy publiczne powinny być realizowane możliwie jak najbliżej mieszkańców – przez wspólnoty i instytucje, które najlepiej znają lokalne potrzeby. Administracja centralna powinna natomiast koncentrować się przede wszystkim na tych zadaniach, których nie można skutecznie wykonywać na poziomie lokalnym lub regionalnym.

Istotą samorządu jest bowiem nie tylko sprawne wykonywanie powierzonych zadań, ale przede wszystkim możliwość samodzielnego określania potrzeb i kierunków rozwoju przez społeczności lokalne. To właśnie na poziomie lokalnym najłatwiej rozpoznać rzeczywiste oczekiwania mieszkańców, ocenić dostępne możliwości i ustalić priorytety dotyczące usług publicznych, inwestycji czy rozwoju społecznego. Szczególną rolę odgrywają przy tym organy stanowiące samorządu, będące miejscem uzgadniania różnych interesów i potrzeb występujących w lokalnej wspólnocie.

Rosnące znaczenie powiatów

Wiele miejsca w rozmowie poświęcono samorządowi powiatowemu. Zdaniem Jerzego Stępnia powiat jest trwałym i naturalnym elementem polskiej struktury administracyjnej, a jego znaczenie może wzrastać wraz ze zmianami zachodzącymi w organizacji usług publicznych i funkcjonowaniu lokalnych społeczności.

Powiat obejmuje obszar, na którym koncentruje się wiele usług i instytucji mających znaczenie dla mieszkańców kilku gmin. Na tym poziomie organizowane są m.in. szkolnictwo ponadpodstawowe, ochrona zdrowia, pomoc społeczna czy zadania związane z infrastrukturą i bezpieczeństwem. Powiat pełni również ważną funkcję łączącą lokalny samorząd z szerszym systemem administracji publicznej.

Zmieniające się warunki komunikacyjne i rozwój usług cyfrowych powodują jednocześnie, że odległość od siedziby instytucji ma dziś inne znaczenie niż kilkadziesiąt lat temu. Coraz więcej spraw może być załatwianych elektronicznie, a poprawa infrastruktury transportowej zwiększa dostępność usług świadczonych w większych ośrodkach. W ocenie rozmówcy może to w przyszłości sprzyjać wzrostowi znaczenia większych i silniejszych jednostek samorządowych, zdolnych skuteczniej organizować specjalistyczne usługi publiczne.

Jednym z problemów, na które zwrócono uwagę, jest różny potencjał poszczególnych samorządów. Niewielkie jednostki, szczególnie na terenach o malejącej liczbie mieszkańców, mogą mieć coraz większe trudności z finansowaniem administracji, inwestycji oraz zapewnieniem odpowiedniego poziomu usług publicznych. Prowadzi to do pytania o taki model organizacji samorządu, który pozwoli zachować jego lokalny charakter, a jednocześnie zapewni odpowiednią skalę działania i potencjał organizacyjny.

Profesjonalna administracja coraz ważniejsza

Kolejnym zagadnieniem jest profesjonalizacja administracji samorządowej. Współczesne jednostki samorządu odpowiadają za coraz bardziej skomplikowane zadania – od zarządzania wielomilionowymi budżetami i inwestycjami, poprzez zamówienia publiczne i pozyskiwanie funduszy zewnętrznych, aż po cyfryzację, bezpieczeństwo informacji czy zarządzanie jednostkami oświatowymi i ochrony zdrowia.

Dlatego, zdaniem Jerzego Stępnia, administracja samorządowa powinna w coraz większym stopniu opierać się na profesjonalnych, odpowiednio przygotowanych kadrach. Zarządzanie publiczne wymaga dziś specjalistycznej wiedzy, doświadczenia oraz ciągłego podnoszenia kwalifikacji.

W wywiadzie zwrócono również uwagę na doświadczenia innych państw europejskich, w których jednostki odpowiadające polskim powiatom odgrywają istotną rolę w organizacji usług publicznych. Wskazuje to, że szczebel pośredni pomiędzy niewielką wspólnotą lokalną a regionem pozostaje ważnym elementem administracji także poza Polską.

Samorząd wobec nowych wyzwań

Przyszłość samorządu będzie jednak zależała nie tylko od jego struktury czy zakresu kompetencji. Najważniejsze będą problemy, z którymi lokalne wspólnoty będą musiały mierzyć się w kolejnych latach.

Jednym z nich jest starzenie się społeczeństwa. Rosnąca liczba seniorów oznacza potrzebę rozwijania opieki społecznej, usług zdrowotnych, rehabilitacji oraz różnych form wsparcia pozwalających osobom starszym jak najdłużej zachować samodzielność. Jerzy Stępień wskazuje właśnie demografię, obok migracji, jako jedno z najważniejszych wyzwań stojących przed powiatami.

Drugim istotnym zjawiskiem są migracje i zmniejszanie się liczby mieszkańców wielu mniejszych miejscowości. Wpływają one na lokalny rynek pracy, sieć szkół, zapotrzebowanie na transport publiczny, funkcjonowanie ochrony zdrowia i pomocy społecznej, a także na możliwości finansowe samorządów.

Coraz większego znaczenia nabiera również cyfryzacja usług publicznych. Elektroniczny obieg dokumentów, e-usługi, cyberbezpieczeństwo oraz wykorzystanie nowych technologii mogą usprawnić obsługę mieszkańców i ograniczyć znaczenie barier przestrzennych. Jednocześnie wymagają inwestycji w infrastrukturę, bezpieczeństwo systemów oraz kompetencje pracowników i mieszkańców.

Innymi wyzwaniami, stojącymi przed samorządem powiatowym będą: edukacja – zarówno ze względu na zmiany demograficzne, jak i konieczność dostosowywania kształcenia do potrzeb rynku pracy; transport publiczny i dostępność komunikacyjna dla mieszkańców terenów wiejskich i małych miejscowości. Do tego dochodzą kolejne zadania: zapewnienie odpowiedniego poziomu ochrony zdrowia i pomocy społecznej, modernizacja infrastruktury, transformacja energetyczna, bezpieczeństwo mieszkańców, przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu oraz tworzenie warunków sprzyjających lokalnemu rozwojowi gospodarczemu.

Wobec tak szerokiego katalogu wyzwań samorząd – a w szczególności powiat – pozostaje jednym z kluczowych miejsc organizowania usług publicznych i rozwiązywania problemów bezpośrednio wpływających na jakość życia mieszkańców. Zdolność do reagowania na zmiany demograficzne, społeczne i technologiczne może w kolejnych latach w coraz większym stopniu decydować o sile i skuteczności lokalnych wspólnot.

 

Jerzy Stępień – prawnik, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku, w latach 2006–2008 prezes Trybunału Konstytucyjnego. Senator I i II kadencji, były wiceminister spraw wewnętrznych i administracji. Jeden ze współtwórców reformy samorządu terytorialnego w Polsce oraz współautor ustawy o samorządzie gminnym z 1990 r. Od wielu lat zajmuje się problematyką administracji publicznej, samorządności i decentralizacji państwa.

 

Źródłem głównych tez jest wywiad Anny Dąbrowskiej z Jerzym Stępniem opublikowany w Dzienniku „Warto Wiedzieć”